Một số đặc điểm cơ bản của "hiện tượng tôn giáo mới"

Đăng vào 26/01/2022
Phần 1: Một số đặc điểm cơ bản của "hiện tượng tôn giáo mới"

Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam khá phong phú, hòa hợp trên tinh thần đoàn kết, theo hướng tuân thủ pháp luật. Bên cạnh những tôn giáo đã được Nhà nước công nhận còn có các "tôn giáo mới", "hiện tượng tôn giáo mới", "đạo lạ" với tên gọi, nguồn gốc và cách thức hoạt động khác nhau.

Về nguồn gốc: Xét về không gian, các "hiện tượng tôn giáo mới" xuất hiện dưới hai dạng: Hình thành ở trong nước và du nhập từ nước ngoài vào Việt Nam. Về tính chất, có loại có nguồn gốc gắn với Phật giáo, có loại gắn với Công giáo và đạo Tin lành, có loại xuất phát từ tín ngưỡng hoặc tổng hợp từ Phật giáo và tín ngưỡng.

Về người "sáng lập": Phần lớn người sáng lập ra các "hiện tượng tôn giáo mới" có trình độ học vấn thấp, là nông dân, công nhân. Tỷ lệ phụ nữ chiếm khá cao, họ thường trải qua những biến cố trong cuộc sống, tinh thần không bình thường (có người trước đó mắc bệnh tâm thần lâu ngày, biểu hiện thần kinh không bình thường, sau khi chữa khỏi bệnh tự nhận mình có khả năng kết nối với người âm, nhận được sóng tâm linh…). Họ tự cho mình là "Phật sống", "Thánh sống"… và cho rằng tôn giáo của mình là đúng đắn nhất và mang yếu tố "cứu thế".

Về thành phần tin theo: Thành phần đa dạng, có cả cán bộ, công chức, viên chức nhưng phần lớn là phụ nữ tuổi trung niên, những người gặp rủi ro, bế tắc, quẫn bách trong cuộc sống, do ốm đau, bệnh tật, nghèo khó.

Về "giáo lý", "giáo luật", "nghi lễ": Đa số các "hiện tượng tôn giáo mới" không có giáo lý, giáo luật rõ ràng, hệ thống lý thuyết chủ yếu được lắp ghép, hỗn dung một số nội dung tư tưởng của các tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống nhưng đã được cải biên mang tính cá thể và chú ý đến thế giới trần thế hơn là thế giới phi trần thế, được biên soạn theo lối thơ ca, phủ nhận các giáo lý của các tôn giáo truyền thống; có những lời khuyên, điều răn hướng thiện, thậm chí lấy danh nghĩa của các vị anh hùng dân tộc, danh nhân để viết "kinh sách" nên được nhiều người tin theo. Hình thức nghi lễ thường vay mượn của các tôn giáo truyền thống và tín ngưỡng như: Cầu xin, sám hối, ban ơn, bố thí…

Về đối tượng tôn thờ: Những "hiện tượng tôn giáo mới" có nguồn gốc từ các tôn giáo truyền thống thường cùng chia sẻ đối tượng tôn thờ với tôn giáo đó, những "hiện tượng tôn giáo mới" phát sinh từ tín ngưỡng chủ yếu lấy các hình tượng trong truyền thuyết dân gian, những người có công với cách mạng (lãnh tụ, anh hùng dân tộc,...), danh nhân…

Về tổ chức: Các "hiện tượng tôn giáo mới" thường có tổ chức lỏng lẻo, nửa công khai, nửa bí mật; mô hình tổ chức thường gọn nhẹ, đơn giản nhưng lại phù hợp với hoàn cảnh ra đời cũng như đặc điểm mang tính cá thể của nó.

Về hoạt động: Thường tụ tập sinh hoạt ở gia đình người sáng lập, gia đình các thành viên. Người đứng đầu thường tuyên truyền về "ngày tận thế", tự xưng là "con trời", "Phật tái thế", "cháu chắt các vị thánh thần" được cử xuống trần gian cứu vớt chúng sinh khỏi diệt chủng, khuyên mọi người chuyên tâm đọc kinh sách và thường gắn với hoạt động chữa bệnh bằng tâm linh. Một số loại có hành vi phản văn hóa, đi ngược lại đạo đức, lối sống truyền thống của dân tộc; một số loại bị lợi dụng vào mục đích chính trị phản động.

Với sự ra đời và phát triển nhanh chóng, cho thấy không thể phủ nhận sự hiện diện "có lý" của các "hiện tượng tôn giáo mới" trong đời sống tôn giáo nhân loại nói chung và Việt Nam nói riêng. Có những "hiện tượng tôn giáo mới" có vai trò an ủi tinh thần, xoa dịu những bất trắc trong cuộc sống của một bộ phận nhân dân, là chỗ dựa tinh thần, vỗ về giúp họ bớt căng thẳng, thoát ra khỏi phiền muộn để an tâm và tự tin hơn trước cuộc sống. Đồng thời, có vai trò liên kết cộng đồng trong các mặt của đời sống, nhất là đời sống tinh thần của bộ phận người dân; thúc đẩy sự hướng thiện của con người trong đời sống xã hội, răn dạy người đời phải "tu nhân, tích đức", hướng tới sự thành kính, biết ơn công lao của những vị danh nhân, anh hùng có công với quê hương, đất nước.

Tuy nhiên, không ít "hiện tượng tôn giáo mới" có nội dung, hoạt động mê tín dị đoan theo chiều hướng thương mại hóa, nhằm phục vụ mục đích trục lợi của một số cá nhân, mang tính phản văn hóa, phi đạo đức, ảnh hưởng tới đời sống, sức khỏe và nhân phẩm con người, tác động xấu tới tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội ở các địa phương.

Một buổi truyền đạo trái phép của tổ chức “Hội thánh của Đức Chúa Trời”

Đặc biệt, một số hiện tượng có xu hướng chính trị hóa, phê phán xã hội thực tại và chính quyền, gây phương hại đến khối đại đoàn kết toàn dân, một số bị lợi dụng, xuyên tạc chính sách tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của Việt Nam.

Phòng An ninh nội địa